Warzywa psiankowate – jakie to rośliny i co do nich należy?

Warzywa psiankowate to przede wszystkim pomidory, ziemniaki, papryka i bakłażany. Należą do rodziny Solanaceae, obejmującej około 2500 gatunków. Dla większości osób są wartościowym składnikiem diety i nie ma powodu, by wykluczać je profilaktycznie. Ostrożność dotyczy głównie potwierdzonej alergii, indywidualnej nadwrażliwości oraz niewłaściwie przygotowanych, zielonych lub kiełkujących części roślin.

Jakie rośliny należą do psiankowatych?

Rodzina psiankowatych obejmuje zarówno rośliny jadalne, jak i gatunki wykorzystywane w przemyśle lub medycynie. W polskiej kuchni najczęściej spotykamy jej przedstawicieli w postaci warzyw, choć z botanicznego punktu widzenia pomidor, papryka i bakłażan są owocami.

Do najczęściej używanych psiankowatych należą:

• Pomidory.
• Ziemniaki.
• Papryka słodka i chili.
• Bakłażany.
• Miechunka, w tym miechunka peruwiańska.
• Jagody goji.
• Pieprz cayenne i przyprawy zawierające paprykę.

Nie każda roślina kojarzona z ostrymi przyprawami jest jednak psiankowatą. Dobrym przykładem jest pieprz czarny, który należy do rodziny pieprzowatych. Z kolei batat, mimo podobnego zastosowania do ziemniaka, również nie jest psiankowatą.

Czy warzywa psiankowate są zdrowe?

Dla większości ludzi tak. Ziemniaki, pomidory, papryka i bakłażany dostarczają błonnika, potasu, witaminy C, folianów oraz różnych związków roślinnych. Ich wartość zależy także od sposobu przygotowania. Gotowane ziemniaki lub duszone warzywa będą lepszym wyborem niż frytki i chipsy, ponieważ zawierają mniej tłuszczu i soli.

Pomidory są źródłem likopenu, karotenoidów, witaminy C, witaminy E, folianów i potasu. Likopen jest lepiej dostępny po podgrzaniu pomidorów, zwłaszcza gdy posiłek zawiera niewielką ilość tłuszczu, na przykład oliwę.

Papryka dostarcza dużej ilości witaminy C. Odmiany ostre zawierają kapsaicynę, czyli związek odpowiadający za pieczenie. Jej działanie i tolerancja zależą od dawki oraz indywidualnej wrażliwości przewodu pokarmowego.

Ziemniaki zawierają między innymi potas, witaminę C, witaminę B6, magnez i związki fenolowe. Mogą być częścią zbilansowanego jadłospisu, szczególnie gdy są gotowane, pieczone lub przyrządzane w mundurkach z dobrej jakości, nieuszkodzonych bulw.

Bakłażan dostarcza błonnika, potasu oraz związków fenolowych. Jego kaloryczność jest niewielka, ale podczas smażenia łatwo wchłania tłuszcz, dlatego korzystniejsze bywa pieczenie, duszenie lub grillowanie.

Skąd kontrowersje wokół psiankowatych?

Rośliny z tej rodziny wytwarzają alkaloidy i inne związki, które pomagają im bronić się przed szkodnikami. Wśród nich znajdują się glikoalkaloidy, takie jak solanina i tomatyna, a także lektyny oraz saponiny. Ich obecność nie oznacza jednak, że dojrzałe warzywa są niebezpieczne dla każdego człowieka.

Największe znaczenie praktyczne mają niewłaściwie przechowywane ziemniaki oraz niedojrzałe części niektórych roślin. Zielone bulwy i kiełki ziemniaków mogą zawierać więcej glikoalkaloidów, dlatego takich ziemniaków nie należy jeść. Samo gotowanie nie usuwa ich całkowicie, więc w tym przypadku najważniejsze jest wybieranie zdrowych, dojrzałych bulw i odrzucanie zielonych lub silnie skiełkowanych.

W dojrzałych czerwonych pomidorach poziom tomatyny jest znacznie niższy niż w liściach, łodygach i zielonych owocach. Zwykłe spożywanie dojrzałych pomidorów, papryki czy bakłażana nie jest porównywalne ze zjedzeniem niejadalnych części rośliny.

Obróbka kulinarna może ograniczyć aktywność części związków roślinnych, zwłaszcza lektyn i niektórych saponin. Nie należy jednak przedstawiać gotowania jako sposobu na całkowite usunięcie wszystkich glikoalkaloidów. Najważniejsze zasady przygotowania obejmują:

• Obieranie ziemniaków, szczególnie gdy mają grubą lub uszkodzoną skórkę.
• Gotowanie, duszenie, pieczenie albo blanszowanie warzyw, jeśli surowa forma powoduje dolegliwości.
• Odrzucanie zielonych, gorzkich lub silnie skiełkowanych ziemniaków.
• Unikanie liści, łodyg i niedojrzałych, zielonych części roślin psiankowatych.
• Wybieranie dojrzałych produktów i przechowywanie ziemniaków w ciemnym, chłodnym miejscu.

Warzywa psiankowate a choroby autoimmunologiczne

Nie ma uniwersalnych zaleceń, zgodnie z którymi każda osoba z chorobą autoimmunologiczną powinna wykluczyć psiankowate. Dotyczy to także choroby Hashimoto, reumatoidalnego zapalenia stawów czy nieswoistych chorób zapalnych jelit. Hipotezy dotyczące wpływu glikoalkaloidów, lektyn i przepuszczalności bariery jelitowej opierają się w dużej mierze na badaniach laboratoryjnych lub na modelach zwierzęcych. Dawki stosowane w takich doświadczeniach nie muszą odpowiadać ilościom dostarczanym przez zwykłą dietę.

U części osób konkretny produkt może jednak nasilać objawy. Przyczyną może być alergia, nadwrażliwość, sposób przygotowania albo inny składnik całego posiłku. Reakcje alergiczne, takie jak pokrzywka, obrzęk ust lub problemy z oddychaniem, wymagają konsultacji medycznej. Przy nawracających bólach brzucha, wzdęciach lub biegunce nie należy samodzielnie zakładać, że winne są wszystkie warzywa psiankowate.

Przy chorobie autoimmunologicznej nie eliminuj całej grupy produktów tylko na podstawie internetowych list. Jeśli podejrzewasz związek między jedzeniem a objawami, omów czasową dietę eliminacyjną i ponowne wprowadzanie produktów z lekarzem lub dietetykiem.

Warto też odróżnić psiankowate od goitrogenów. Najczęściej wymieniane goitrogeny występują przede wszystkim w warzywach kapustnych, takich jak brokuły, kalafior i jarmuż, a nie w pomidorach czy ziemniakach. Sama choroba Hashimoto nie jest powodem do automatycznego usuwania psiankowatych z jadłospisu.

Artykuł nie stanowi porady medycznej i powstał wyłącznie w celach informacyjnych. W przypadku alergii, choroby autoimmunologicznej lub utrzymujących się dolegliwości skonsultuj dietę z lekarzem albo dietetykiem.