Elektrolity – co to jest i dlaczego są ważne dla organizmu?

Elektrolity to jony obecne w płynach ustrojowych, które przewodzą impulsy elektryczne. Dzięki nim działają mięśnie, serce i układ nerwowy, a organizm może utrzymywać właściwą gospodarkę wodną. U zdrowej osoby ich głównym źródłem jest zbilansowana dieta, natomiast preparaty elektrolitowe mają zastosowanie przede wszystkim przy zwiększonej utracie płynów.

Czym są elektrolity i dlaczego są potrzebne?

Elektrolity powstają wtedy, gdy niektóre substancje, na przykład sole, rozpuszczają się w wodzie i rozpadają na naładowane cząsteczki, czyli jony. Znajdują się we krwi, osoczu, płynie międzykomórkowym i wewnątrz komórek. Ponieważ przewodzą prąd elektryczny, umożliwiają przekazywanie sygnałów między komórkami.

Można porównać je do przewodników w układzie elektrycznym. Impulsy nerwowe, skurcz mięśnia i prawidłowa praca serca zależą od kontrolowanego przemieszczania jonów przez błony komórkowe. Elektrolity pomagają też utrzymać objętość płynów oraz właściwe ciśnienie osmotyczne, czyli siłę, która wpływa na rozmieszczenie wody między poszczególnymi przestrzeniami organizmu.

Ich stężenie nie jest stałe przypadkowo. Gospodarkę wodno-elektrolitową regulują przede wszystkim nerki, przewód pokarmowy oraz hormony. Zaburzenie może polegać zarówno na niedoborze, jak i na nadmiarze danego jonu. Znaczenie ma także tempo zmiany jego stężenia.

Najważniejsze elektrolity i ich funkcje

W organizmie działa wiele elektrolitów. Do najważniejszych należą sód, potas, magnez, wapń i chlorki. Każdy z nich pełni nieco inną funkcję, ale ich działanie jest ze sobą powiązane:

Sód jest głównym kationem przestrzeni zewnątrzkomórkowej, dlatego w dużej mierze wpływa na osmolalność i rozmieszczenie wody. Jego stężenie we krwi nie mówi jednak po prostu o tym, ile soli znajduje się w całym organizmie. Na wynik wpływa także ilość wody, na przykład jej nadmierne spożycie lub zatrzymanie.

Potas dominuje wewnątrz komórek i pomaga utrzymać ich potencjał elektryczny. Z tego powodu zarówno zbyt niskie, jak i zbyt wysokie stężenie potasu może zaburzać pracę mięśni oraz rytm serca. Magnez działa jako kofaktor wielu enzymów, czyli pomaga im prawidłowo przeprowadzać reakcje chemiczne. Wapń uczestniczy w przewodzeniu sygnałów, skurczu mięśni i krzepnięciu, a chlorki współpracują z sodem przy regulacji płynów i są częścią kwasu solnego w żołądku.

Dlaczego tracimy elektrolity?

Elektrolity są wydalane przez nerki, przewód pokarmowy i skórę. W normalnych warunkach organizm uzupełnia te straty z pożywieniem i płynami. Większe ryzyko zaburzeń pojawia się w następujących sytuacjach:

• Wysiłek i upał – intensywne pocenie zwiększa utratę wody oraz części jonów, zwłaszcza sodu i chlorków.
• Wymioty i biegunka – powodują szybką utratę płynów, a wraz z nimi elektrolitów.
• Gorączka – zwiększa utratę wody przez skórę i oddychanie.
• Leki i choroby – zaburzenia mogą wiązać się między innymi z lekami moczopędnymi, chorobami nerek lub problemami z wchłanianiem.
• Niewłaściwe nawodnienie – wypijanie bardzo dużej ilości samej wody może rozcieńczać sód we krwi i sprzyjać hiponatremii.

Nie każda utrata płynów wymaga sięgania po suplement. Przy krótkim, umiarkowanym wysiłku zwykle wystarcza picie zgodne z pragnieniem i normalne posiłki. Większe znaczenie ma czas trwania wysiłku, temperatura otoczenia, intensywność pocenia oraz stan zdrowia.

Jakie objawy mogą oznaczać zaburzenie równowagi?

Objawy zaburzeń elektrolitowych są nieswoiste. Zmęczenie, ból głowy czy skurcz mięśnia mogą mieć wiele przyczyn i same w sobie nie potwierdzają niedoboru konkretnego jonu. Przy odwodnieniu lub zaburzeniach gospodarki wodno-elektrolitowej mogą wystąpić:

• pragnienie i suchość błon śluzowych,
• osłabienie, zmęczenie lub senność,
• ból głowy, nudności albo zawroty głowy,
• drżenia i skurcze mięśni,
• zaburzenia rytmu serca lub wyraźne kołatanie serca.

Ciężkie zaburzenia sodu mogą prowadzić do splątania, drgawek i zaburzeń świadomości. Nie należy samodzielnie rozpoznawać ich na podstawie pojedynczego objawu ani przyjmować dużych dawek potasu lub magnezu bez wskazania. Uporczywe dolegliwości, omdlenie, zaburzenia świadomości, nasilone wymioty, niemożność picia lub podejrzenie zaburzeń rytmu serca wymagają pilnej konsultacji medycznej.

Podstawowym badaniem jest jonogram. Najczęściej obejmuje sód, potas i chlorki, a w zależności od sytuacji także wapń, magnez, fosforany lub wodorowęglany. Wynik interpretuje się według zakresu referencyjnego konkretnego laboratorium, razem z objawami i innymi badaniami. Sam wynik z surowicy nie zawsze odzwierciedla całkowite zapasy danego składnika w organizmie.

Jak dbać o elektrolity na co dzień?

Dla zdrowej osoby podstawą jest zwykła, urozmaicona dieta oraz regularne przyjmowanie płynów. Naturalne źródła poszczególnych elektrolitów obejmują:

• potas – ziemniaki, pomidory, warzywa, owoce i rośliny strączkowe,
• magnez – orzechy, pestki, pełne ziarna i nasiona roślin strączkowych,
• wapń – nabiał oraz produkty wzbogacane w wapń,
• sód i chlorki – sól oraz produkty, które ją zawierają.

Podczas biegunki lub wymiotów większe znaczenie niż sama woda ma jednoczesne uzupełnienie płynów i jonów. W takich sytuacjach stosuje się doustne płyny nawadniające ORS. Zawierają one między innymi sód i glukozę w proporcjach ułatwiających wchłanianie wody w jelicie. Preparat należy przygotować dokładnie według instrukcji, ponieważ zbyt duże lub zbyt małe stężenie składników może zmniejszyć jego bezpieczeństwo i działanie.

Po długotrwałym wysiłku z intensywnym poceniem napój zawierający elektrolity może być pomocny, zwłaszcza gdy trzeba uzupełnić także energię. Nie oznacza to jednak, że „woda z elektrolitami” jest potrzebna każdej osobie prowadzącej siedzący tryb życia. Przy codziennej aktywności i prawidłowym odżywianiu suplementacja zwykle nie daje dodatkowej korzyści, a nadmiar sodu, potasu lub magnezu może być szkodliwy. Szczególną ostrożność powinny zachować osoby z chorobami nerek oraz przyjmujące leki wpływające na gospodarkę wodno-elektrolitową.

Elektrolity nie są uniwersalnym środkiem na zmęczenie. O potrzebie ich uzupełnienia decydują przede wszystkim rzeczywiste straty płynów, objawy i stan zdrowia, a nie sama obecność produktu na etykiecie.

Elektrolity są niezbędne, ponieważ łączą gospodarkę wodną z pracą nerwów, mięśni i serca. Na co dzień wystarcza najczęściej zbilansowana dieta. Preparaty, szczególnie ORS, mają sens wtedy, gdy organizm traci więcej płynów niż zwykle albo nie może ich skutecznie uzupełnić zwykłym jedzeniem i piciem.

Artykuł nie stanowi porady medycznej i powstał wyłącznie w celach informacyjnych. Redakcja nie ponosi odpowiedzialności za wszelkie negatywne skutki wdrożonych zaleceń. Zawsze zasięgnij opinii specjalisty medycyny w powyższym zakresie.